به حدى مىرسد كه از شدت آن قالب تهى مىكند ، و به همين سبب خداوند متعال پيامبرش را با اين گفته از اندوه خوردن منع مىكند كه : فَلَعَلَّكَ باخِعٌ نَفْسَكَ عَلى آثارِهِمْ إِنْ لَمْ يُؤْمِنُوا بِهذَا الْحَدِيثِ أَسَفاً . « 1 » امروز كه مىبينند چگونه موانع از سر راه انتشار نور هدايت الاهى برداشته شده ، همگان در فرح و شادى به سر مىبرند . « إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ - چون يارى خدا و فتح و پيروزى آمد ، » دربارهء اين « نصر » گفته‌اند كه آن پيروزى پيامبر اسلام بر قريش در نبردهايى است كه با آنان صورت گرفت ، و به قولى پيروزى بر كافران ديگر است ، و اما در خصوص « فتح » گفته‌اند كه : آن فتح مكه است كه با زمان نزول آيه نيز مناسبت دارد ، چه بنا بر روايت اين سوره پس از فتح مكه نازل شده است ، و در حديثى ديگر اين سوره آخرين سوره‌اى است كه بر پيامبر - صلى اللَّه عليه و آله - نازل شد ، چه در حديثى مأثور از امام صادق - عليه السلام - آمده است كه گفت : « نخستين چيزى كه بر رسول اللَّه نازل شد بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ و آخرين آن إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ « 2 » بود ، و به قولى اين سوره در منى در حجة الوداع نازل شده است . « 3 » اين سوره به نام سورهء توديع خوانده مىشد چه - بنا بر روايت آينده - خدا همراه با آن پيامبر خود را از نزديك بودن مرگش آگاه ساخت . به گفتهء ابن عباس : چون إِذا جاءَ نَصْرُ اللَّهِ وَ الْفَتْحُ نازل شد ، رسول اللَّه - صلى اللَّه عليه و آله - گفت : به من خبر دادند كه جانم در اين سال گرفته خواهد شد . « 4 » / 416 شايد سبب آن بوده است كه اين سوره به او خبر داد كه مسئوليت وى به عنوان مبلغ و رسانندهء دين خدا كامل شده و لذا مىبايستى آمادهء رحلت بوده باشد .

--> ( 1 ) - الكهف / 6 . ( 2 ) - نور الثقلين / ج 5 ، ص 660 . ( 3 ) - همان منبع به نقل از تفسير على بن ابراهيم . ( 4 ) - نور الثقلين / ج 5 ، ص 689 .